Folkingestraat Synagoge Groningen: Leo Polak

Lees hier het verhaal van Leo Polak.

Voor velen in Groningen is het een bekende plek: het academiegebouw van de Rijksuniversiteit aan de Broerstraat. In de aula bevinden zich prachtige glas-in-loodramen vervaardigd door Ploegkunstenaar Johan Dijkstra. Op één van deze ramen is Leo Polak afgebeeld. Vanaf 1928 was hij als hoogleraar wijsbegeerte werkzaam aan de Rijksuniversiteit Groningen. In 2013 werd tijdens Open Joodse Huizen-Huizen van Verzet over Leo Polak gesproken door dr. Homme Wedman. In 2020 zou het verhaal van Polak verteld worden door dr. Stefan van der Poel, die ook in 2017 over hem sprak.

De in 1880 in Steenwijk geboren Polak was getrouwd met Henriette Antoinette Schwarz. Het echtpaar kreeg drie dochters. In 1922 verleende de Groninger universiteit hem een eredoctoraat in de letteren en wijsbegeerte. Hij is op dat moment nog werkzaam aan de Rijksuniversiteit Leiden. Polak was actief binnen de vrijdenkersbeweging. In deze visie gaat men er van uit gaat dat het doen en laten geleid moet worden door rede, wetenschap en logica en niet door tradities of geloofsdogma’s. De kleurrijke hoogleraar positioneerde zich in de jaren 1930 als filosoof, jurist, maar ook als antifascist en verdediger van het vrije woord.

Het is dan ook niet verrassend dat het nazisme tegen alles inging waar Leo Polak naar streefde. In november 1940 werd hij vanwege zijn Joodse afkomst op non-actief gesteld. Per brief protesteerde hij bij de universiteit. De pro-Duitse rector magnificus speelde de brief door naar de nationaalsocialistische autoriteiten. In de brief had Polak de Duitsers betiteld als ‘de vijand’. Begin 1941 werd hij gearresteerd. Via de gevangenissen van Groningen en Leeuwarden belandde hij in mei van datzelfde jaar in het concentratiekamp Sachsenhausen. Volgens ooggetuigen toonde de hoogleraar zelfs in het concentratiekamp nog de geestdrift die hem zo kenmerkte. In Sachsenhausen moesten de gevangenen dwangarbeid verrichten. De inmiddels 61-jarige Polak kampte met gezondheidsklachten en moest een darmoperatie ondergaan in het kampziekenhuis. Van een revalidatieperiode was geen sprake; het werk moest hervat worden. Dit werd Leo Polak op 9 december 1941 fataal. Hij was één van de vroege slachtoffers van de Holocaust.

Kort na de oorlog is Leo Polak herdacht door zijn collega's in Groningen (zie 2e foto). Vele decennia later is het verhaal van de hoogleraar in 2013 tijdens de eerste Open Joodse Huizen-dag in Groningen verteld door dr. Homme Wedman, die in 2011 schreef over de betekenis van Polak als vrijdenker en humanist. In 2017 werd Polaks levensverhaal opnieuw verteld, maar door dr. Stefan van der Poel die eerder met Klaas van Berkel het boek ‘Nieuw licht op Leo Polak’ uitgaf aan de hand van de pas vrijgegeven dagboeken. Het Universiteitsmuseum Groningen wijdde in 2015 een expositie aan het leven en werk van Polak.

 

Leo Polak

Bron: Foto van website OJH, bij verhaal 2017

Raam Aula Academiegebouw, rechtsachter Leo Polak

Bron: Ronn - Eigen werk, CC BY-SA 4.0, https://commons.wikimedia.org/w/index.php?curid=46631394

Herdenking Leo Polak

Bron: Collectie Synagoge Groningen

 

 

All rights reserved