Terugblik Gouda 2017

Gouda deed op 3 mei 2017 voor de tweede keer mee met 15 bijeenkomsten op 9 locaties. Zo'n 300 bezoekers kwam af op een gevarieerd programma met verhalen en muziek. Luister hier naar de bijdrage van Cas Smit, student aan de School voor Journalistiek.

OJH Gouda werd georganiseerd door Streekarchief Midden-Holland en Stichting Gouds Metaheerhuis, met medewerking van vele bewoners, sprekers, vrijwilligers en andere betrokkenen.

Een impressie door Christel Stolk (Streek-Archief Midden-Holland)

Dit jaar mochten we zes nieuwe locaties verwelkomen in het programma. Maar liefst vijf bewoners stelden hun huizen voor het eerst open voor Open Joodse Huizen. Ook waren we te gast bij het GSG Leo Vroman met een herdenking van een naburige Joodse onderwijsinstelling, de ‘Jeugdfarm’. Daarnaast stonden de vaste locaties aan de Oosthaven (voormalig bejaardentehuis) en de Turfmarkt (voormalige synagoge) op het programma.

Onderduik
Om 09:30 uur begon het programma aan de Koekoekstraat met het onderduikverhaal van Fred en Benno Cats. Ze doken in 1942 onder bij het jonge echtpaar Schoonderwoerd, dat via via gevraagd was om onderdak te geven aan de voor hen onbekende jongens. Benno en Fred leefden verborgen op de bovenverdieping en verstopten zich in een kast als er gevaar dreigde. Toen duidelijk was dat de oorlog was geëindigd, togen de jongens juichend en dansend naar buiten, tot grote verrassing van buren en omwonenden, die al die tijd niets hadden gemerkt.
De familie Schoonderwoerd en de familie Cats hebben altijd contact gehouden, een vriendschap die ook is overgegaan naar de volgende generaties. De twee dochters van het inmiddels overleden echtpaar hebben nog steeds contact met de nakomelingen van Benno en Fred en vertelden dit verhaal over moed, hoop en vriendschap. Ook bijzonder: de huidige bewoners van de Koekoekstraat zijn door Open Joodse Huizen voor het eerst in aanraking gekomen met dit bijzondere verhaal over hun huis.

Documentaire
In het voormalig bejaardentehuis, thans inloophuis Domino aan de Oosthaven 31, ging de documentaire in première over Leo Klisser, een 7-jarige onderduiker die een wreed lot onderging. Omdat de bewoner (en ooggetuige) van het huis aan de Broekweg vanwege gezondheidsredenen geen mensen kon ontvangen in zijn huis, was ervoor gekozen het verhaal in de vorm van een documentaire te brengen. Lucy Azaytan tekenende voor opname, montage en regie, Soesja Citroen en Lotte Groenendijk voor research en interviews. De documentatie ‘Sporen naar het verleden’ toonde de zoektocht naar verhaal van de kleine Leo en bevatte een aangrijpend interview met meneer van den Berg, de zoon van de familie die onderduik verschafte, over de aanhouding van Leo en de arrestatie van zijn eigen vader. Leo werd met een kindertransport naar Auschwitz gebracht en daar vermoord. Maar liefst 80 bezoekers kwamen kijken naar de twee vertoningen.

De documentaire werd in de weken na Open Joodse Huizen nog een keer extra vertoond in het streekarchief en maakte deel uit van een lesprogramma over Jodenvervolging op de middelbare school GSG Leo Vroman.

Gemis
Ook was het druk op de Kattensingel, waar huidige bewoonster Tineke Mocking zelf het verhaal vertelde over de lotgevallen van het echtpaar Ferdinand Silberberg en Lilly Silberberg-Schmitt dat tijdens de oorlog in haar huis woonde. Tineke vertelde onder meer over de plaatsing van de Stolpersteine en wat het verhaal van de eerdere bewoners met haar doet. Ze plantte naast de Stolpersteine symbolische vergeet-mij-nietjes.
Na een muzikaal intermezzo vertelde Heike Blok over haar vriendschap met de familie Mogendorff, die woonde op Kattensingel 42. Hun dochter Simone is tijdens de oorlog verraden en vermoord. Heike woonde na de oorlog op nummer 41 en is nog steeds bevriend met de andere dochter, Nanny Dekel-Mogendorff, die na de oorlog een nieuw bestaan opbouwde in Israël. Heike vertelde de verhalen die ze van Nanny hoorde en verwoordde het grote stille leed van de familie, die na de oorlog voorgoed hun dochter en zus moesten missen. Veel oorlogsleed was onbespreekbaar en werd weggestopt, zoals ook weer uit dit verhaal blijkt.

Dagboek
Aan de Hoge Gouwe vond in de middag een bijzondere herdenking plaats van de het Duitse gezin Kahlenberg, dat in de jaren ‘30 naar Nederland was gevlucht en in 1941 in Gouda kwam te wonen. Naast vader Hans, moeder Elsbeth en dochters Helga en Henriëtte woonde ook de weduwe Gertrud Brahn-Birnbaum op dit adres. Marijn Teunissen, studente cultureel erfgoed aan de Reinwardt academie, gaf vorm aan dit kleine verhaal in de vorm van een gefingeerd dagboek van dochter Helga, die ‘vertelde’ over haar leven in Gouda en een kijkje gaf in het dagelijkse leven van Gouda in de jaren veertig. De luisteraars konden meevoelen met de beperkingen die het gezin steeds meer kreeg opgelegd en volgde hen naar de noodlottige afloop. Het lezen van het dagboek ging over in een Joods lied dat Marijn onder begeleiding van Jaap Mulder zong. Alle bezoekers waren zeer bewogen door de beeldende en muzikale manier van herdenken van dit onbekende gezin.

Ontdekking
Tijdens Open Joodse Huizen ontdekken bewoners en bezoekers verhalen over Joodse Gouwenaren en hun lotgevallen. De vertelde verhalen zijn vaak niet ‘af’. Soms zijn het kleine verhalen, soms zijn het snippers en soms weten we bepaalde gegevens gewoonweg niet. Nog steeds doen nazaten en onderzoekers nieuwe ontdekkingen en juist Open Joodse Huizen draagt hiertoe bij, bleek ook uit dit programma. Zo konden bezoekers van de herdenking van Nathan Jacob Cats aan de Nieuwenhaven aanvullingen geven op zijn woon- en werksituatie, en ontdekte de spreekster aan de Steijnkade in het voorbereiden van haar familieverhaal, dat er verre familie in leven moest zijn in Amerika.
De laatste herdenking van de dag, in de voormalige synagoge, ging ook over een ontdekking. Fanny Bernstein deelde haar recente ontdekking over het huwelijk van haar moeder Henriette Dachs met haar eerste man, Simon Kallus. Het bleek dat laatste huwelijken te zijn dat werd gesloten in de Goudse synagoge. Simon Kallus overleed in een concentratiekamp, Fanny’s moeder hertrouwde en sprak nooit meer over haar eerste man en de oorlog, totdat Fanny foto’s vond. Fanny nam de vele aanwezigen mee in het oorlogsverhaal en haar zoektocht naar sporen van Simon Kallus.

Afsluiting
De dag werd afgesloten in de voormalige synagoge met een soepmaaltijd voor alle bezoekers en medewerkers. In totaal 300 mensen bezochten één van de herdenkingen tijdens Open Joodse Huizen Gouda.

 

Voormalige Synagoge aan de Turfmarkt 23

Alle rechten voorbehouden

Media