Achtergrond

Open Joodse Huizen komt voort uit de wens van huidige bewoners van joodse huizen om de geschiedenis van hun huis met verhalen te gedenken. Samenwerking met het Joods Cultureel Kwartier ontstond vanuit de behoefte het Joods Monument ook offline zichtbaar te maken.

2011: Posteractie in Amsterdam

In 2011 nam Frits Rijksbaron - copywriter, reclameman én eigenaar van een huis waarvan hij via www.joodsmonument.nl had ontdekt dat het joodse bewoners had gehad - het initiatief om 'joodse huizen' tijdens de Nationale Dodenherdenking op 4 mei zichtbaar te maken in het straatbeeld. In samenwerking met het Amsterdams 4 en 5 mei Comité en Mediamatic werd een poster ontworpen, die begin mei met het Parool werd verspreid. Op de voorzijde stond de tekst Dit is een van de 21.662 huizen waar Joden woonden die in de Tweede Wereldoorlog werden vermoord. Op de achterzijde waren alle 21.662 Amsterdamse adressen uit het digitale monument afgedrukt. Dit zijn dus alle adressen waarop in 1940 en '41, voor het begin van de deportaties, joodse bewoners geregistreerd stonden. De huidige bewoners van die adressen werden opgeroepen om de poster in de meidagen voor het raam te hangen. Hoewel hier niet massaal gehoor aan werd gegeven, maakte de actie veel los. Veel bewoners van joodse huizen, die zich daarvoor niet bewust waren van de geschiedenis van hun huis, gingen zich verdiepen in het verhaal van de voormalige joodse bewoners.

2012: Eerste editie Open Joodse Huizen in Amsterdam

"Een huis is op zijn eigen manier een verhalendrager en het is mooi om dat één keer per jaar te belichten", aldus de initiatiefnemer van Open Joodse Huizen, Denise Citroen. Citroen houdt zich al jaren bezig met de erfenis van de Tweede Wereldoorlog en in het bijzonder met de jodenvervolging. Ze werkte in de jaren '90 aan het verzamelen van de getuigenissen van overlevenden van de Sjoa voor het Survivors of the Shoah Visual History Archive (het zogenaamde 'Spielberg project') en houdt zich ook al jaren bezig met de (joodse) geschiedenis van haar eigen buurt, de Amsterdamse Plantage. De reacties van bewoners op de posteractie inspireerden haar tot het concept van Open Joodse Huizen: persoonlijke verhalen over het joodse leven voor- en tijdens de vervolging, verteld op de plek waar de mensen over wie het gaat hebben geleefd.

Denise vond een partner in het Joods Cultureel Kwartier. Deze organisatie beheert niet alleen sinds 2006 het digitaal monument, maar heeft in 2010 een aanvullende community website in het leven geroepen om de persoonlijke reacties, vragen en aanvullingen van online bezoekers van het monument te verzamelen. Sinds 2016 zijn deze twee sites samengevoegd tot Joods Monument. De kleinschalige bijeenkomsten van Open Joodse Huizen, waarbij ruimte is voor reacties, vragen en aanvullingen van de bezoekers sluiten daar helemaal op aan.

Anat Harel, voormalig projectleider Open Joodse Huizen namens het Joods Cultureel Kwartier, vertelt: "Op Joods Monument zien we hoe de Sjoa tot op de dag van vandaag doorwerkt en mensen bezighoudt. Mensen vinden op deze site waardevolle informatie en leggen contacten die heel belangrijk voor hen zijn. Datzelfde gebeurt tijdens Open Joodse Huizen, maar dan in een huiskamer in de buurt. Het mooie is dat ook bezoekers die denken mijlenver weg te staan van de geschiedenis van de Sjoa geraakt worden door de nabijheid van de persoonlijke verhalen. Open Joodse Huizen legt een verbinding tussen de Sjoa en het leven anno nu."

2013: Open Joodse Huizen in zes steden

Na de eerste editie van Open Joodse Huizen in Amsterdam zocht het Joods Cultureel Kwartier particulieren en/of lokale organisaties die ervoor voelden Open Joodse Huizen op te zetten in hun woonplaats. In 2013 werd Open Joodse Huizen vervolgens in totaal zes plaatsen georganiseerd door lokale werkgroepen, die inhoudelijk en praktisch door het Joods Cultureel Kwartier werden ondersteund. Overal werden de bijeenkomsten goed bezocht, indrukwekkende verhalen verteld en bezoekers ontroerd.

2014 - 2019: Open Joodse Huizen breidt uit

In 2014 werden in Amsterdam, Den Haag, Elburg, Groningen, Tilburg, Haarlem, Leeuwarden en Rotterdam Open Joodse Huizen | Huizen van Verzet georganiseerd. Vanaf dat jaar heeft het project zich langzaam uitgebreid naar steeds meer kleinere en grotere plaatsen in het land. Om er een paar te noemen: Oss, Winterswijk, Maastricht, Deventer, Leiden, Utrecht, Groenlo, Bergen op Zoom, Valkenburg en ‘s-Hertogenbosch. Overal werd en wordt het programma georganiseerd in samenwerking met lokale partners, zoals struikelstenen comités, herdenkingscomités, historische centra of archieven of gewoon met individuele betrokkenen die zich hard willen maken voor het doorgeven van deze verhalen. Ook verzetsverhalen, joods en niet-joods, zijn bij het programma gaan horen.
Ter ondersteuning stelt het Joods Cultureel Kwartier informatie over het organiseren van Open Joodse Huizen| Huizen van Verzet beschikbaar op deze website. Op termijn zal het project permanent ondergebracht worden bij het Nationaal Holocaust Museum.

In de personele bezetting veranderde er ook het nodige. Het projectleiderschap werd met het vertrek van Anat Harel bij het JCK overgenomen door Inger Schaap en vervolgens door Mirjam van Emden en Maarten-Jan Vos gezamenlijk. Denise Citroen, bedenker en initiatiefnemer en vele jaren projectmedewerker nam na de editie 2019 afscheid van het project.

2020 en 2021: Open Joodse Huizen gaat ditigaal

2020 was een uitzonderlijk jaar voor Open Joodse Huizen | Huizen van Verzet. Door de coronacrisis konden de deuren van de 164 adressen die dat jaar zouden meedoen, niet open. Het alternatief was een livestreamprogramma. Samen met de lokale projectgroepen organiseerde het Joods Cultureel Kwartier zeven livestreams in steden door heel Nederland. Het bleek een succes: de livestreams hadden een groot bereik en werden bekeken vanuit binnen- en buitenland. De chatfunctie zorgde ervoor dat er ruimte was voor vragen en dialoog.

Ook in 2021 vindt Open Joodse Huizen online plaats. Ditmaal worden er 13 livestreams georganiseerd in Nijmegen, Utrecht, Den Haag, Roermond, Amsterdam, Schoonhoven, Emmen, Winterswijk, Hoorn, Groningen en Deventer. Plus een extra livestream vanuit de Hollandsche Schouwburg in Amsterdam.

In de toekomst hopen wij dat we u weer kunnen verwelkomen in de huizen waar joden en verzetslieden woonden en werkten voor, tijdens en vlak na de Tweede Wereldoorlog, om naar bijzondere en indrukwekkende verhalen te luisteren over de (vroegere) bewoners. Maar ook de livestreams zullen blijven, zodat u daarnaast vanaf de bank kunt luisteren naar verhalen uit heel Nederland.

Zelf Open Joodse Huizen organiseren? Kijk hier voor een eerste indruk van wat daarbij komt kijken

Alle rechten voorbehouden

Media