Longread 2020: OJH vertelt én verbindt

Onderdeel van: Terugblik 2020

2020. Het jaar waarin door het hele land herdenkingen voor 75 jaar bevrijding gepland stonden, zag er door corona in één klap anders uit. De organisatie van Open Joodse Huizen 2020 moest kijken naar andere mogelijkheden, zoals livestreams. Teleurstellend, maar het leverde ook mooie dingen op. Deborah Kalkoene en Thamar Barnett ontdekten een stuk geschiedenis en elkaar.

Deborah

Voor Open Joodse Huizen Rotterdam zou ik het verhaal over mijn grootvader Hartog Kalkoene vertellen, in de Van Nideckstraat in Rotterdam. Door de maatregelen was dit op locatie niet mogelijk. De organisatie vroeg mij begin april 2020 of ik mee wilde werken aan een livestream vanuit huis. Hier hoefde ik geen seconde over na te denken, dit was tenslotte een heel mooi alternatief om alsnog mijn verhaal te vertellen. Op zondagochtend 3 mei 2020 om 11:00 begon de livestream. Tijdens de livestream zag ik berichten binnenkomen. Eén daarvan was van Thamar Barnett;

‘Deborah, ontzettend mooi verteld. Des schets van vooroorlogs bruisend Joods leven was prachtig beeldend verwoord. Ik heb jarenlang met Leon Greenman gewerkt, een Engelse joodse Rotterdammer. Hij had het altijd over zijn beste vriend Barend Kalkoene (Bernardus Kalkoene, 1907-1942). Ik denk dat er wel een familieconnectie is. Ik heb foto’s van Leon en zijn vrienden inclusief Barend. Je vertelde dat je grootvader in 1943 is opgepakt, heb je ook een datum van zijn transport naar de kampen? Nogmaals, heel erg bedankt en Open Joodse Huizen ook, eindelijk kan ik meedoen aan dit mooie initiatief. Ik denk dat in situ nog een andere dimensie toevoegt, maar dit was erg indrukwekkend.’

Nadat de livestream was afgelopen had ik in alle rust en nieuwsgierigheid het bericht van Thamar terug gelezen. Wat kon ze mij vertellen over de familie Kalkoene in Rotterdam? Ik was zo ontzettend benieuwd dat ik meteen aan een projectmedewerker van Open Joodse Huizen had gevraagd mij in contact te brengen met Thamar en dat werd al snel in gang gezet. Al gauw gingen de mails over en weer en zaten onze mails boordevol informatie en fotos. Zo kon ik haar persoonlijk melden dat Bernardus Kalkoene, geboren in 1907, een achterneef was van mijn grootvader Hartog Kalkoene. Thamar vertelde mij dat Leon Greenman een boek had geschreven waarin hij vertelde over de familie Kalkoene alwaar hij op bezoek was nadat zij net een oproep hadden gehad. De familienaam Kalkoene in een boek? Dit boek moest ik in mijn boekencollectie hebben. Zowaar heb ik het boek kunnen bestellen en daar ben ik Thamar ontzettend dankbaar voor.

Door het enorme bereik van de livestream van vorig jaar heeft het iets moois opgeleverd. Samen met Thamar wil ik Open Joodse Huizen graag laten weten hoe belangrijk en bijzonder wij dit vinden. Als er geen livestream zou zijn geweest waren wij nooit met elkaar in contact gekomen. Leon Greenman heeft Thamar en mij met elkaar verbonden.

Thamar

Sinds 1996 woon ik in Londen en is mijn leven en werk verbonden met de geschiedenis van de Holocaust. In het Joods Museum in Londen, waar ik tot 2020 heb gewerkt werd in 1996 een tentoonstelling geopend over Nederlandse, Britse Holocaustoverlevende Leon Greenman. Samen met Leon heb ik jarenlang duizenden Engelse jongeren lesgegeven over de Holocaust door de lens van zijn levensverhaal. Hij zag het als zijn taak, een belofte aan God om de wereld te vertellen over de kampen. Mentaal vergde dit veel, het was ons ritueel om na een lezing een kopje thee te maken, met drie scheppen suiker voor Leon, met steevast een stuk ontbijtkoek erbij. En Nederlands praten.

Leon die eigenlijk alleen over de vooroorlogse, oorlogstijd en naoorlogse tijd sprak vertelde mij prachtige verhalen over de Rotterdamse joodse bevolking. Verhalen die getuigden van een zware maar ook vrolijke jeugd, vol samenzijn en saamhorigheid. Hij zong liedjes uit zijn jeugd, en tekende, schilderde al zijn herinneringen op papier, een collectie die hij aan mij heeft nagelaten. Verhalen over zijn uitgebreide vriendenkring en hoe iedereen elkaar hielp, in goede en barre tijden. Vrienden die het niet hebben overleefd. Jonge mensen die uit hun huis zijn gerukt en de dood in zijn gejaagd. Leon beschreef de ongelooflijke eenzaamheid, pijn en leegte na zijn terugkeer uit de kampen. De lege straten, verloederd, in puin, de herinneringen en de hoop op een teken van leven. De afschuwelijke realisatie dat alles weg was. 

In het archief van het Joods Museum ontdekte ik na Leons dood in 2008 een klein fotoalbum, met foto’s van zijn vrienden. Het is mijn bedoeling erachter te komen wie deze mensen waren. Leon heeft sommige foto’s geannoteerd maar er zijn nog steeds mensen wiens naam nog niet bekend is. Ik wil dat deze mensen herdacht worden en dat hun verhaal in de context van Leons verhaal ook word verteld. Het is het verhaal van een bruisend vooroorlogs joods Rotterdam. Door de ontdekking van de foto’s realiseerde ik me dat ondanks het intensieve contact met Leon tot aan zijn dood, er vragen zijn die ik niet heb gesteld. Vragen waar ik nu via het verhaal en de kennis van Deborah meer inzicht in kan krijgen. Haar familiegeschiedenis loopt parallel aan die van Leon, haar familie speelde een grote rol in Leons leven. Het is dankzij Open Joodse Huizen en de pandemie dat ik eindelijk online mee heb kunnen doen vanuit het buitenland.

Dit bijzondere initiatief is belangrijk. Het draagt bij aan de dialoog en kennisvergaring en kennis delen over de Holocaust en de vooroorlogse joodse geschiedenis in Nederland. Een absolute bonus is dat er een prachtige online vriendschap is ontstaan, Leon Greenman blijft mensen verbinden.