“Het verhaal over Bertram Polak is meer dan het verhaal van zijn arrestatie, deportatie en moord. Ik wilde ook graag weten wie hij was.”

De zoektocht naar de geschiedenis van het huis aan de Prof. Dondersstraat 77 in Tilburg

Wanneer Arnoud-Jan Bijsterveld, eigenaar van het pand aan de Tilburgse Prof. Dondersstraat 77, in contact komt met een oud-klasgenoot van de vroegere zoon des huizes, hoort hij voor het eerst iets over het lot van de familie Polak.

Alleen achtergebleven
In de chaotische meidagen van 1940 verliet het gezin halsoverkop zijn huis om naar Amsterdam te gaan en vandaar naar IJmuiden. Zoon Bertram ging niet mee; hij zat in dienst.

Zoektocht begint op de Community Digitaal Monument
In een film (zie onderaan) vertelt Arnoud-Jan over zijn zoektocht naar het leven en lot van Bertram Polak, in wiens huis hij nu woont.“Op de bouwtekeningen uit 1927 van ons nieuwe huis ontdekte ik dat M.H. Polak de opdrachtgever is geweest. Dat riep meteen allerlei vragen bij me op. Welk verhaal zat hierachter? In de zomer van 2010 ben ik op internet gaan zoeken. Gelukkig komt de naam Bertram niet zoveel voor. Op de website van het Digitaal Monument, voor mij tot dan toe onbekend, trof ik tot mijn grote verrassing een pagina over hem aan. Via de Community heb ik toegevoegd wat ik inmiddels over hem wist. Ik was vooral benieuwd of er nog foto's van hem zouden zijn, al achtte ik de kans daarop klein. Toen gebeurde er een klein wonder; binnen een week kreeg ik e-mails en telefoontjes uit Amerika en Israël van verwanten van Bertram Polak.”

Teruggevonden foto's
“Dat er nog mensen uit zijn eigen generatie in leven waren, had ik niet voor mogelijk gehouden. Ik kwam in contact met zijn drie nichten, die in het buurhuis op nr. 73 hadden gewoond, en met zijn halfzus en een neef. Vervolgens bleek dat er nog foto's waren die Bertram waarschijnlijk zelf, toen hij in 1941 het ouderlijk huis moest verlaten, heeft verstopt in het pakhuis van zijn vader. Die hebben de oorlog overleefd. Op veel van die foto's staat Bertram met zijn drie zusjes en drie nichtjes. Vader Polak en zijn broer woonden vlak naast elkaar. Het waren welgestelde families, die veel aan sport deden en feestjes gaven. Bertram werd steeds meer dan alleen het verhaal over deportatie en dood door vergassing in Auschwitz.”

Bewoner als verbindend element in familieverhaal
Aanvankelijk vond Arnoud-Jan het moeilijk om vragen aan de familie te stellen, maar gaandeweg kwam er steeds meer informatie boven water.“Wat me het meest frappeerde, was dat de familie eigenlijk niet wist wat er met Bertram gebeurd was in de tijd tussen zijn terugkeer uit het leger in mei 1940 en de dag, 17 aug 1942, waarop hij in Auschwitz werd vergast.”

Zoals gebruikelijk voor een historicus begon Arnoud-Jan met een feitenonderzoek. Natuurlijk is het belangrijk te weten wat wanneer gebeurd is, maar al doende ontdekte hij dat die feiten voor hem steeds minder belangrijk werden. Zoals die keer dat hij een foto, afkomstig van een van de nichten uit Israël, opstuurde aan de halfzus van Bertram die in de VS werd geboren. Zij belde hem direct op en vertelde dat zij deze foto voor het eerst onder ogen kreeg. Arnoud-Jan zegt hierover:“Kennelijk hebben de leden van deze familie nooit de gelegenheid gehad om hun verhalen over Bertram te delen. En blijkbaar is er een buitenstaander zoals ik nodig om de verhalen in de familie bij elkaar te brengen.”

Het verhaal komt door herinneringen tot leven
Voor Arnoud-Jan kwam er pas kleur en leven in het verhaal door de herinneringen van familieleden en klasgenoten. Tot zijn eigen verrassing vindt hij die nu belangrijker dan precies te weten wat op welke dag is gebeurd. Uit alle documenten, foto's, brieven en verhalen komt een beeld naar voren van een energieke jongeman die goed kon acteren en bij de meisjes in trek was. “Dan pas besef je goed hoe hij na terugkeer uit het leger in een leeg huis zonder zijn familie er het beste van heeft proberen te maken. Het voelde altijd al alsof ik in het huis van iemand anders woon. Dit zijn de vloeren waar Bertram Polak over liep.”

Wie was Betram Polak?
Bertram Polak woonde tot het uitbreken van de oorlog met zijn vader Henri (Hans) Polak, zijn latere stiefmoeder Charlotte Elias en zijn zussen (Florentine, Leonie en Louise) aan de Prof. Dondersstraat 77 in Tilburg. Zijn familie is in de chaotische meidagen van 1940 halsoverkop, met achterlating van al hun bezittingen, via IJmuiden naar Engeland gevlucht en vandaar naar de Verenigde Staten. Bertram Polak was toen gemobiliseerd soldaat en kon dus niet mee. Hij regelde met zijn vriend Alfred de Wit een passage vanuit Dordrecht, werd verraden en op 9 december 1941 gearresteerd. Via de gevangenis in Scheveningen en Kamp Amersfoort werd hij op 16 juli 1942 gedeporteerd naar Auschwitz en daar een maand later vermoord.
Nu woont Arnoud-Jan Bijsterveld, historicus en hoogleraar aan Tilburg University, in het huis.

Carine van Vugt en Jeroen Neus maakten een film over zijn zoektocht naar het lot van de familie Polak.
.